15/07/2018

Nyakati zina tabia, ya kuja na kutoweka




Nyakati zina tabia, ya kuja na kutoweka,
Kuna nyakati za jua, na nyakati za masika,
Na shwari hutokea, tufani ikaepuka.
Kila kitu cha dunia, ni mila kubadilika,
Sekunde zikawa saa, na siku zikawa mwaka.

Mvaa taji huvua, mwingine akajivika,
Kichwani likawa sawa, kama halitamvuka,
Kitu kipya huchakaa, na rahisi hugharika,
Cha chini huweza paa, cha juu kikadunika,
Tumba huchanua ua, tunda mbivu huanguka.

Na cheupe hufifia, cheusi kikasafika,
Kikubwa huweza via, mpanda ngazi hushuka,
Hapana lisilokuwa, wala lisilo mpaka,
Bali mapenzi na hawa, moyoni niliyoweka,
Kukupa wewe atia, milele yatatukuka.

© Shaaban Robert






12/07/2018

Nimetunga mchezo wa kuigiza


                                


Tamthiliya hii ni ya mhusika mmoja ambaye amelazwa hospitali. Hali yake si mbaya sana ingawa amefungwa bendeji na kata mwili mzima. Macho yake pekee ndiyo yanayoonekana. Na bila shaka msikilizaji utapenda kujua ni nani anayejificha ndani ya deraya hiyo ya bendeji. Itabidi umsikilize anavyojisemea. Na kwa kuwa yuko peke yake, anaongea na nafsi yake, mara Biti Nadhiri, mara Ndugu Akili, mara dada Hemko. Mjomba Utani pia hutokezea mara kwa mara. Huenda utakisi ni mzungu ikiwa utahisi kuwa fani zake zinadhihirisha mkabala wa kitiishi. Mzungu si mbabe mbabe ? Lakini mbona mhusika huyo anaonekana hana nadhari kubwa wakati anashindwa kuwa mtambuzi aliyekomaa ? Si mantiki imemezwa na jabza ? Hapo huenda hadhira itabaini kwamba imekutana na Mwafrika. Mwafrika si hajijui ? Lakini Mwafrika hawezi kufanana na Mzungu. La hasha. Hivyo huyo mlazwa ni nani ? Kitandawili hiki utastahimili nacho hadi mwisho wa mchezo huo wa kuigiza. Na katika dunia yetu ya kuchukizana, dunia ya kila mtu na simu yake, kujua wapi na katika kabila gani mtu anakotoka si hoja chapwa. Au pengine kipindi tulicho nacho sasa hivi kimekuwa kipindi kipya, kile cha kuzalisha kizazi kipya, ambacho bila shaka hakina kipya ? Je, inawezekana kuwa binadamu amezuka Adamu shume, asiyekuwa na asili wala ngozi ?

19/06/2018

Jando (3) : kutahiri


Ngariba yu tayari kutahiri. Amekalia kitanda cha mayowe huku akisubiri kuletewa wasungo waliofika porini. Kila msungo hubebwa mgongoni kwa mrombo huku akiwa amefichwa gubigubi. Mrombo ni somo ambaye atamshughulikia mwari katika vipindi vyote vya jando, kuanzia hatua hiyo ya tohara hadi mwisho wa jando, wakati wari wanapotoka utagalani.

1- Kabla ya watoto hawajakifika penye shughuli, kwanza warombo wanazinguka nao uwanjani kwa kijiji, mara tatu. Katika mzunguko huo, kuna mwimbo unaoimbwa, yaani mrombo mmoja anaimba, halafu anaiitikiwa na watoto kama ifuatayo :


Ainamire koti koti
Koti koti nguruwe

(ama : warinamira kotikoti nguruwe)

Yaani, watoto wanainamia kama nguruwe

2- Kisha, watoto wote wanabebwa kuelekea porini penye shughuli huku wakiimba :


Wana nchini mwanja,
Wana nchini mwanja,
Mwanja kunyakura maturi tuukee !

Maana : 

Wari twend' zetu
Tuchukue wari tuondoke

3- Kuna mwimbo huo pia, wakiwa wanasubiri kutahiriwa :

Munatukonga micheni nyie
Munatukonga micheni nyie
Wari wakiwa haba
Wari wakiwa haba
Na heri tutaire ndopa nkirora kindu lero !

4- Chando huletwa kwanza. Hapo penye video tunaona vizuri ngariba anavyotahiri. Wasaidizi wake wakiwa wameshamdhibiti mtoto, tayari ngariba hushika vifaa vyake. Katika mkono wake wa kushoto hukamata kijiti kiitwacho nsira. Matumizi ya nsira yanaonekana wazi katika video. Inamsaidia ngariba kulishikiza vizuri zunga la mtoto kabla ya kulikata. Wakati huo huo, wanaume wanaendelea kuimba kasida.




5- Katika hatua hiyo, watu hawafichi habari za matusi. Endapo mtoto amefikishwa kwenye kitanda chenyewe huku akidhihirisha kitu cha ajabu, ngariba ndipo huimba nyimbo zifuatazo : 

Kundonde kumiwili
Kokoro

Maana yake :

Porini mumeziba (mna miti mingi)
Ni giza

(yaani mtoto ameshaota mavuzi)

Ikiwa ngariba amemshtukia msungo ana tupu ndefu, ndipo anapoimba :

Mkunyanga hauna ndambi ngwerere

Maana yake :

Mkunyanga (mti fulani) ni mrefu, hauna matawi, umenyoka 

6- Akiwa anaendelea kutahiri, wakati mwingine ngariba anaimba nyimbo hizo :

Wamalindi wambenda wambenda
Washirazi wambenda wambenda
Washirazi wambenda wambenda
Nakupenda niki kanifurira
Ntari na nsiwa kindu lero

Maana yake :

Wamalindi wananipenda
Washirazi wananipenda
Wamenifulia kisu
Kisu na chuma, kitu leo !

7- Baada ya kutahiri, ngariba na wafuasi wake wanatakiwa kuimba mwimbo mwingine ufuatao, huku wakicheza ngoma ya kina ncheni, yaani mchezo wa kisu. Kisu (ntari) cha ngariba huinuka juu na wafuasi wake hucheza (zamani msondo ulipigwa wakati huo, cha kuwaarifu wana kijiji kwamba shughuli imekwisha). 

Simba akira nyama
Sikia chingurumo

Simba amekula nyama
Sikiliza ngurumo wake 

10/06/2018

Jando (2) : ngariba anatayarisha mambo

Kama tulivyoandika katika kichapisho cha kwanza (jando 1), wasungo wanatahiriwa porini, pahala ambapo si mbali kutoka kijiji. Huko ndiko wanaume pekee wanapojikusanya. Mwenye shughuli, ngariba na wafuasi wake huzunguka kitanda cha mayowe ambacho kimefunikwa na mkeka. Kitanda hicho kitakwenda kutumika tena porini penye utagala ambapo nyakanga atakilalia. Kabla ya wasungo hawajafika, kuna kaida na kanuni mahususi ambazo zinapaswa kutekelezwa. Ni hatua ambazo zinaonekana wazi katika video ya kwanza. Tunaona kwanza jinsi msaidizi wa ngariba anavyotayarisha jogoo yule ambaye atasogezwa kwenye mvungu wa kitanda ili kuhakikisha kwamba hakuna uhasidi. Huyo jogoo huchinjwa endapo mvungu huo haukaliki. Kisha ngariba anaomba ruhusa ya kutahiri. Ndio maana anawaita washiriki na wahusika wote wa shughuli. Hapo tunaelewa dhahiri kwamba tupo katika mapokeo fulani ya jando, ambayo yanaitwa, katika vijiji vya Kilwa, tarehe ya kina ncheni. Hiyo jando ni ya watu wa pwani tu ambao hufuata mapokeo ya Waswahili. Mbali na mavazi ya ngariba — kilemba na joho — na vifaa vyake — kipenga, kisu na mkoba wake — kitanda pia ni kipengele kikubwa cha jando ya kiswahili. Tofauti na bara, hususan katika tarehe ya ngariba wa vijiji vya Ngindo, ambapo mafundi wa tohara huvaa njuga, shanga na ngozi ya chui na hujipaka rangi nyeupe ya kipaji inayoitwa ungigo. Pia, ngariba wa bara hawatumii kipenga bali firimbi. Isitoshe, hawatumii kitanda bali wanatahiri chini, juu ya mkeka. 



Katika sehemu ya pili, tunasikia ngariba anavyoita wakuu wa nasaba zenye maana katika jamii ya kiswahili, mathalan ni Washirazi, Wamalindi na Masharifu. Wao ndio wanaobeba haki ya kuhalilisha shughuli hiyo huku ngariba akikabidhiwa kisu kutoka mwenye shughuli ambaye ni mzazi wa chando (mtoto wa kwanza atakayetahiriwa). Hatua hiyo ya mwisho kabla ya kutahiri inafuatwa na dua la kiislamu.